Chương 18: Tấm biển mới ở đầu ngõ

Chương 18: Tấm biển mới ở đầu ngõ

Thứ Hai, tám giờ sáng, trước cửa bộ phận một cửa của UBND phường đã có sáu người ngồi chờ. Bà Phượng mặc chiếc áo bà ba màu nâu mới, tóc chải lại, trong túi vải là một xấp giấy tờ được bọc trong túi nilon hai lớp: giấy phép hộ kinh doanh cũ, sổ đăng ký thuế, giấy chứng tử của ông, sổ hộ khẩu, và một tờ giấy ghi sẵn những giấy tờ có thể bị đòi thêm. Tờ giấy đó là của anh – anh viết tối Chủ Nhật, viết xong đọc lại cho bà nghe, bà gật từng dòng, rồi gấp nó vào giữa xấp, như cất một người dẫn đường.

- Người ta hỏi gì bà cũng trả lời đúng cái mình biết. – anh dặn lần cuối, ngoài cửa. – Không biết thì nói "tôi cần hỏi con tôi". Câu đó không mất mặt, mẹ. Câu đó là đúng luật.

- Ba mươi năm đi gia hạn, câu đó bà nói thuộc lòng rồi. – bà chỉnh lại cổ áo cho con. – Mẹ chỉ thắc mắc một chuyện: cái tên mẹ đặt lên tờ giấy thì đúng, mà sao tay mẹ cứ run.

- Vì lần trước mẹ ký giấy quan trọng là tám năm trước, ký vào đơn xin không di dời thi hài bố. – anh nói thẳng, không dịu xuống, vì anh biết mẹ không cần dịu. – Chuyện run, mẹ cứ để nó run. Người ta không chê chữ run, người ta chỉ chê chữ giả.

Số của bà được gọi lúc chín giờ kém. Cửa kính mở, anh đứng dậy định theo, bà đã quay lại, nói khẽ, đủ cho anh nghe:

- Con ngồi đó. Mẹ đi một mình. Hồi con mới đi học, con cũng bảo thế: để con tự nộp cho thầy. Mẹ ngồi ngoài này suốt mười hai năm, con quên rồi à.

Anh ngồi xuống. Cô cũng ngồi, giữa hàng ghế chờ, tay cô đặt lên tay anh, và cả hai cùng nhìn theo lưng bà đi qua cửa kính: lưng bà hơi còng, chân bước đều, hai tay ôm xấp giấy vào ngực như ôm một đứa trẻ ngủ.

Mười lăm phút sau bà ra, mặt không tỏ ra gì, ngồi xuống giữa hai người, mới mở túi nilon lấy tờ giấy hồng: giấy xác nhận đã tiếp nhận hồ sơ chuyển đổi tên hộ kinh doanh. Trên tờ giấy, ở dòng người đại diện, chữ "Phạm Thị Phượng" đứng đó, mực xanh còn tươi, các nét chữ run nhưng trụ, không nét nào bỏ dở.

- Người ta đưa đọc lại ba lần. – bà nói, mắt nhìn tờ giấy chứ không nhìn ai. – Lần thứ ba người ta hỏi: bà ký đúng tên bà chứ? Bà bảo: đúng, tên tôi đó, tôi giữ hộ người khác ba mươi năm, giờ tôi nhận lại.

Rồi bà gấp tờ giấy, cẩn thận, theo nếp, và cho vào chiếc hộp thiếc bánh mỏ, đè lên chỗ ngày xưa để tấm ảnh. Cái hộp mở ra lần này để chứa một thứ mới. Cô nhìn cái hộp khép lại và nghĩ: trong nhà này, người ta giữ người đã đi bằng giấy tờ, giờ người ta giữ người đang ở bằng giấy tờ. Nhà vẫn thế, chỉ đổi chiều giữ.

Buổi chiều thứ Tư, ông Tấn đến. Ông đến không hẹn, như tờ giấy vàng dán lên cửa, nhưng lần này ông ngồi xuống ghế nhựa, nhận bát nước chè xanh bà mời, và nói chuyện bằng giọng của người trả tiền điện: đều, nhanh, không ác, cũng không tử tế.

- Tôi nói thẳng cho bà đỡ mất giờ. – ông Tấn đặt cốc xuống. – Khu này đang lên. Trà sữa bên kia phố trả mười hai triệu một tháng cho một gian mười sáu mét vuông. Nhà bà mặt ngõ, trổ ra được. Tôi không đuổi ai, tôi chỉ nâng lên giá thị trường, bốn triệu sáu, mùng một tháng Chín.

- Ông nâng thì tôi trả. – bà Phượng nói, tay vẫn lau chén, giọng như nói chuyện trời nắng. – Ba mươi năm tôi trả tiền đúng mùng một, ông biết. Mấy năm trước khu này vắng, ông không hạ, tôi cũng không kêu. Giờ khu lên, ông nâng, tôi không kêu. Chỉ có một điều tôi xin: ông gửi giấy mời tôi ngồi đây nói, đừng dán ở cửa. Cửa nhà tôi ba mươi năm chỉ dán hai thứ: hình Phật và lịch.

- Bà nói vậy là chưa tính. – ông Tấn lắc đầu. – Một triệu một, với cái quán...

- Với cái quán này thì một bát rưỡi một ngày. – cô cất tiếng, ngồi ở mép mái che, trước cô vẫn im để bà tự nói phần của bà. – Cháu tính rồi, ông ạ. Cháu còn tính giúp ông một số nữa. Cửa hàng trà sữa kia thuê được mười hai triệu vì nó nằm mặt phố Cầu Gỗ, xe ôm dừng được, khách chụp ảnh xong vào ngay. Cửa nhà bà ở trong ngõ ba mươi bảy bước, xe không vào nổi, khách trà sữa của ông sẽ chụp ảnh ở đầu ngõ rồi quay ra. Ông đắt tiền được nhờ con ngõ này, không phải đắt được nhờ mặt tiền. Còn con ngõ này sáng sớm là của ai, ông bán bún ăn sáng thì ông biết.

Ông Tấn nhìn cô, rồi nhìn anh, rồi nhìn lại bà. Anh chưa nói câu nào. Đến lúc này anh mới đặt cốc xuống, nói chậm, như đọc một dòng đỏ:

- Tôi đề nghị thế này. Bốn triệu, khóa hai năm, mỗi năm sau đó tăng thêm năm phần trăm, ghi vào hợp đồng, đôi bên ký. Ông giữ căn nhà có thu nhập đều và có người trả tiền đúng ngày ba mươi năm liền. Trà sữa của ông ra vào theo mùa, hợp đồng mười hai tháng, trang trí phá tường, hai năm sau ông phải sửa lại từ móng. Ông làm ăn lâu năm, ông so giúp tôi hai con số đó, số nào ông ngủ yên hơn.

Ông Tấn im lặng lâu. Rồi ông quay sang bà, hỏi một câu không nằm trong tính toán của ai:

- Bà Phượng, ba mươi năm, tôi coi bà như người nhà. Tôi hỏi thật: hai đứa này bày cho bà hay bà tự nghĩ?

- Con trai tôi và con dâu tương lai tính giùm, tôi nghe. – bà Phượng nói không ngập ngừng, và lần đầu tiên trong chiều hôm đó, bà nói bốn chữ "con dâu tương lai" ra giữa ban ngày, giữa tiếng múc canh của nồi bún, như nói "cho thêm cua". – Chuyện nhà, họ được nói. Tiền vẫn tôi trả, bằng tiền quán tôi. Ông cứ làm hợp đồng đưa đây, tôi ký mùng một tháng Chín, đúng giờ cơm trưa như ba mươi năm nay.

Cô nghe bốn chữ đó mà tai nóng ran. Ông Tấn nhìn cô một giây, gật đầu, đứng dậy, chưa quên để lại ba mươi nghìn tiền nước chè dưới đáy cốc, ấn ngược cốc xuống như thói quen người bán trà. Ra tới đầu ngõ ông mới quay lại nói một câu thật:

- Cái bảng gỗ bên kia, giá treo hồi năm ngoái rồi, tôi định nói mấy lần rồi nguôi. Bà làm bảng mới đi. Chỗ đó trông như mái nhà tôi mục, chứ không phải bảng của quán bà.

Thứ Năm, anh đi phỏng vấn ở công ty trà Hoa Đồng, một nhà máy của gia đình ba đời ở ngoại thành, đang muốn bỏ con tem hồng cũ để làm thương hiệu đóng gói xuất khẩu. Người phỏng vấn là bà chủ họ, hơn anh hai mươi tuổi, tay đeo găng trắng vì vừa đi qua xưởng sấy. Bà hỏi đúng bốn câu, ba câu về nghề, một câu ngoài nghề:

- Nghe nói anh vừa từ chức một chỗ lương gấp rưỡi chỗ này. Tôi hỏi thật, không để trả giá: tôi lấy người đó làm gì, biết đâu hai năm nữa anh cũng bỏ tôi?

- Bà lấy con chim đã một lần bay ra khỏi lồng. – anh đáp. – Chim chưa từng thoát thì ngày nào cũng tưởng lồng là trời. Chim thoát rồi mà về, về thật. Tôi về bằng hai chân, không ai kéo, cũng không ai giữ. Bà hỏi vì sao tôi về: vì mẹ tôi nấu bún ở một ngõ mà tôi đã năm năm không ngồi ăn đúng một bát. Cái đó không nằm trong sơ yếu lý lịch, nhưng nó là mục số một. Bà muốn nhân viên có mục số một hay không, bà tự chọn.

Bà chủ họ im một lúc, rồi gỡ găng tay ra, và nói câu mà tối hôm đó anh kể lại cho cô nghe qua điện thoại, kể chậm như người đọc một dòng đỏ của người khác:

- Mục số một thế là đủ rồi. Lương thì thương lượng sau. Về đi, thứ Sáu tôi cần anh chở giúp cái tranh.

Thứ Sáu, ông Sử của Sen Vàng mời anh đi uống cà phê, và đúng như anh đã đoán trước, đời nào ông ấy chỉ mời cà phê. Quán của ông ở tầng ba một nhà cũ, bàn gỗ dài, trên bàn có ba bản in thử bộ nhận diện mới của Sen Vàng, ba bản đều bị gạch đỏ, gạch thẳng, không chừa một dòng. Ông Sử đẩy tách cà phê sang cho anh trước, rồi mới nói:

- Tôi mời anh không phải vì anh giỏi. Giỏi người ta đào được bằng tiền. Tôi mời vì cái công văn tháng Sáu của anh. Một người tự rút mình ra khỏi chấm điểm cho người quen, ở tuổi anh, chức anh – hiếm. Tôi cần một người như vậy đứng sau lưng tôi, vì tôi biết mình bệnh gì: tôi thấy khách hàng lớn là tôi muốn chiều. Chiều được ba năm, cái tên Sen Vàng thành cái tên của người khác. Anh là viên thuốc đắng của tôi. Vị đắng thì phải trả giá cao, nhưng lương thì không thể bằng bên Singapore đâu, anh đừng mơ.

- Tôi không mơ lương. – anh nói. – Tôi có ba điều kiện, ông nghe xong hãy cười. Một: mọi quyết định đổi thương hiệu phải có lý do viết ra giấy, mười hai dòng, không hơn, vì dòng mười ba là chỗ bắt đầu luyện chữ. Hai: tôi ngồi ở Hà Nội, không di chuyển nhiều hơn hai tuần một tháng, vì tôi đang giữ một ngõ. Ba: ngày tôi làm trái một dòng tôi tự viết, ông được đuổi tôi không cần lý do bồi thường.

Ông Sử nhìn anh nửa phút, rồi cười ha một tiếng đủ cho cả quán nghe, và nói câu mà về sau lũ trẻ trong ngõ còn nhại lại mỗi khi có người hỏi chú Bảo làm nghề gì:

- Thuốc đắng mà ra điều kiện như thuốc bổ! Chốt. Mùng một tháng Mười anh vào. Sáu mươi ngày bên kia đủ cho anh bàn giao?

- Đủ. – anh nói. – Người bàn giao giỏi thì sáu mươi ngày là dư. Người kém thì sáu mươi ngày chỉ đủ để dấu lỗi.

Tối thứ Sáu, thư của chỗ thứ ba đến: một lời từ chối lịch sự. Anh đọc, cô đọc, rồi anh nói:

- Hai lời mời, một lời từ chối. Cân. – Rồi anh kể cho cô nghe sự thật lặt vặt: ông Sử về nhà đi ngủ, và trong túi áo ông ấy còn sót một cái gạch đỏ, cái gạch dùng để chấm bộ nhận diện của chính công ty mình.

Còn cô thì sáng thứ Bảy đã đứng trong xưởng gỗ của ông Tâm cuối phố, giữa ba tấm gỗ mít già được rã từ một nhà cổ dỡ ở phố Hàng Mã. Ông Tâm nói: gỗ mít để gần chục năm, đã qua cơn co giãn, lấy làm bảng thì một trăm năm nữa cũng không cong.

- Cháu cần bảng rộng bốn tấc, dài một thước ba. – cô nói, tay đặt phẳng lên thớ gỗ, cái động tác mà cô làm từ hồi tập vẽ bảng phấn cho lớp văn. – Chữ sẽ dựng đứng theo một người thầy đã mất. Chữ thẳng, thớ gỗ cũng phải thật thẳng, hai cái thẳng gặp nhau, người qua đường mới đọc được trong mưa.

Ông Tâm cưa gỗ, bào cạnh, nối hai tấm bằng hai cái chốt gỗ cắm ngang – không đinh sắt, vì đinh sắt sau này ăn nước mà rỉ, làm đen chữ. Anh vác tấm bảng trên vai đi từ cuối phố về đầu ngõ, một đoạn đường dài, và đi chậm, như người vác một cánh cửa chứ không phải một tấm bảng. Lũ trẻ trong xóm chạy theo từ ngõ thứ hai. Đến đầu ngõ, tấm bảng được đặt lên hai cái ghế nhựa, bà Phượng ra xem, đặt tay lên mặt gỗ đúng ba giây, rồi nói một câu quyết định toàn bộ sáng hôm ấy:

- Gỗ này thơm. Mưa tái qua cũng thơm. Bắt tay vào việc đi, mặt trời còn cao.

Cả buổi chiều thứ Bảy, đầu ngõ biến thành một cái xưởng của trẻ con. Giấy nhám được phát cho từng đứa, đứa nhỏ xoa mũi bảng, đứa to xoa mép. Bà Phượng pha nước đường gừng, mỗi đứa một cốc, uống xong trả cốc, cốc lại được rửa, lại rót. Diễm My đến từ ba giờ, xách hộp đồ nghề: thước thẳng, ê ke, hai cây cọ, một túi phấn. My ngồi canh nét mực cho cô, và nói câu trả cho cái nợ chuyên nghiệp hôm bàn giao hồ sơ:

- Chị vẽ chữ giúp quán, tôi canh thẳng giúp chị. Xong việc này, tuần sau chị dạy tôi viết dòng đỏ. Khôi mà hỏi, tôi bảo tôi đi học ở đầu ngõ.

Sáng Chủ Nhật, phấn trước, sơn sau. Cô dùng phấn vẽ từng chữ lên mặt gỗ theo tờ giấy học trò của thầy Huân, mở ra, kẹp bằng hai cái kẹp giấy chặt mép tủ chè, dựng đứng cạnh hai ghế. Chữ "B" dựng đầu tiên, đứng thẳng, trụ hai nét run run nhưng vững như đã học lại cả đời. Mỗi chữ cô vẽ phấn xong đều chờ một người gật: bà Phượng gật thì mới được sang chữ kế. Không ai giải thích luật đó, không ai phá luật đó. Lũ trẻ ngồi xếp hàng trên bậc cửa nhìn như xem rối nước.

- Chữ "bà" để cuối. – cô nói, khi chỉ còn lại chữ cuối cùng. – Bà ơi, dấu huyền của chữ "bà", bà tự vẽ.

Bà Phượng đứng im. Rồi bà bước tới, cầm viên phấn, tay run, bà để nó run, như anh đã nói ở phường. Bà đặt dấu huyền lên chữ "a" cuối, đặt đúng chỗ, nét phấn đậm hơn mọi nét khác, như một con dấu. Ba mươi năm bán bún dưới cái tên gọi miệng của cả khu, hôm nay bà viết dấu đầu tiên của chính mình lên nhà mình. Không ai vỗ tay. Bà Nga tưới cây quay mặt đi. Chị Hồng gánh rau đứng im giữa bờ vai gánh. Thầy Huân không ở đó, nhưng mọi người đầu ngõ đều biết thầy đang gật.

Sơn đỏ pha chút sơn đen cho đừng chói – bà Phượng pha, bằng con mắt nhớ lại ba mươi năm trước, không đo, chỉ đổ đến khi màu "như màu môi người khỏe". Anh giữ bảng nghiêng mười lăm độ theo hướng nắng để sơn không chảy ngược. Cô nhuộm cọ. My canh mép. Buổi trưa chữ thứ nhất khô, đỏ rực lên mặt gỗ vàng sẫm. Chiều muộn, dòng chữ nhỏ dưới cùng được viết bằng sơn trắng: "từ 1996". Bà Phượng đọc lên, rồi nói với cả ngõ, không cần ai hỏi:

- Năm ấy quán tôi dựng, đầu ngõ có con bé hay ngồi bậc cửa ăn vụng rau thơm, mặt lấm tấm nắng me. Giờ con bé vẽ bảng cho quán. Hồi đó thầy Huân bảo: chữ đứng thẳng, bát mới đầy. Tôi tin nửa câu. Nửa còn lại tôi giữ ba mươi năm mới hiểu: bát đầy hay không, phải để người vẽ chữ tự biết.

Chiều tối, bảng được treo lên. Lần này hai cái đinh, hai điểm neo, không còn một đinh và một thói quen. Cao hơn tấm cũ một tấc để người đi bộ khỏi cúi đầu. Khi hai cái đinh đã cắm chắc, khi tấm bảng đã thẳng theo con mắt của bà, bà Phượng buộc lên góc trên tấm bảng sợi dây đỏ ba vòng, đúng kiểu dây cột tay nắm cửa nhà bà, rồi lùi lại ba bước, đứng ngắm, tay chống hông, và tuyên bố bằng cái giọng tuyên bố việc nhà hàng ngày:

- Được. Mai mở quán.

Đám người tan muộn, tan như tự nhiên, không ai ra về cùng lúc. Chỉ còn lại ba người, ba cái ghế, một tấm bảng còn thơm mùi gỗ mít và sơn mới, và cái đầu ngõ mùa tám tối sớm. Đèn đường vàng vọt chiếu lên ba chữ đỏ. Con me cuối ngõ rơi vài trái. Anh ngồi cạnh cô trên bậc cửa, khoảng giữa hai người còn một bàn tay, bàn tay ai đặt vào cũng được, và cuối cùng là tay cô đặt lên tay anh.

- Em còn giữ câu thứ ba không? – cô hỏi, nhìn tấm bảng chứ không nhìn anh.

- Giữ. – anh nói. – Nhưng nó hết hạn rồi.

- Câu nào lại hết hạn được. Câu chữ không có hạn.

- Câu này có. – anh rút tay khỏi dưới tay cô, và cô nghe trong giọng anh một cái gì rất giống buổi chiều năm năm trước, ở đầu cầu: chậm, chắc, người đã soạn sẵn và không sửa nổi nữa. – Hồi viết lần một, tôi định nói xong là nghe trả lời. Hồi viết lần hai, tôi định nói xong là đi. Lần này tôi định nói xong rồi... hỏi một việc. Việc đó cần một cái ngày. Nên tôi hỏi trước, cho em còn kịp chạy, dù tôi biết bây giờ em không chạy nữa: tháng Chạp, em bận không?

Cô nhìn tấm bảng. Ba chữ đỏ thẳng, dấu huyền của bà còn đậm hơn mọi nét. Dưới cùng, "từ 1996" trắng nhỏ. Cô tự nhiên thấy trước mắt cả hai thứ: cái ngày mà anh định hỏi, và con bé mặt lấm tấm nắng me năm 1996 đang ngồi bậc cửa. Ba mươi năm, một con ngõ nuôi được một cái quán, một người thầy dạy được một kiểu chữ, và hai đứa trẻ ngồi bậc cửa xưa thì giờ ngồi bậc cửa nay, còn giữ được nhau, chưa mất ai, chưa nợ ai.

- Chưa bận. – cô nói. – Nhưng anh phải hỏi đủ ba lượt. Lượt một hỏi em, xong. Lượt hai hỏi mẹ anh – bà trả lời hộ em cũng được, bà quen trả lời hộ rồi, điền đơn hộ, nhắn tin hộ, nhưng lần này là trả lời thật. Lượt ba hỏi mẹ em, ở Thái Bình, phải đúng mùa, để Tết mẹ còn mang cái bát về đây, con bát đang có vết vàng.

- Con bát em vỡ hồi mười hai tuổi.

- Con bát mẹ giữ mười sáu năm, và bây giờ của con. – cô nói. – Trong ngày đó, canh cua phải múc bằng nó. Đó là điều kiện cuối cùng, và cũng là điều kiện duy nhất tôi còn nợ gia đình mình.

Anh không nói "được". Anh làm cái việc anh vẫn làm khi nhận một khoản nợ lớn: rút quyển sổ tay cũ ra, viết xuống dòng ngày và ba điều, gấp lại, và bỏ vào túi ngực trái, chỗ năm năm trời đựng ba trang thư. Cô nhìn túi ngực ấy phồng lên một chút, và nghĩ: nhà này giữ người bằng giấy tờ, giữ bạn bằng chữ, giờ giữ một cái ngày bằng một dòng mực. Cũng được. Giấy tờ của họ từ đầu tới cuối vẫn là một loại: thứ giấy không ai đòi lại được.

Đêm về, cô mở sổ số mười lăm. Trang cuối, sau chữ B trong ô vuông đỏ, cô viết ba dòng, ngắn, không gạch, không sửa:

"Tháng Chạp: chưa bận.

Ba lượt hỏi: em, mẹ anh, mẹ em.

Canh cua: múc bằng bát vàng."

Viết xong, cô gấp sổ lại, để cạnh hai tấm vé máy bay của chuyến sáng thứ Tư. Ngoài ngõ, xa xa, có tiếng xe chợ đêm và tiếng chó cả xóm sủa một đợt rồi im. Tấm bảng mới đầu ngõ đứng trong tối, sơn đỏ đang khô chậm, gỗ mít đang thơm lâu, và dấu huyền của bà Phượng nằm trên chữ "bà", đậm hơn tất cả những gì xung quanh, như thể ba mươi năm chỉ đợi đúng một nét.