Chương 5: Tấm ảnh trong ví

Chương 5: Tấm ảnh trong ví

Thứ Sáu tối, Trịnh Khả Vân đi ngủ lúc mười giờ, và tỉnh lúc năm giờ rưỡi, trước chuông báo đúng ba mươi phút, lần thứ hai trong một tuần cô có việc đáng để dậy sớm.

Cô ra chợ đầu phố Hoa Bằng lúc trời còn xám. Mua một mâm quả: vải thiều còn lá, một nải mận đỏ vỏ, một bó hoa cúc trắng còn nhựa cây. Bà bán hoa hỏi giỗ ai, cô nói giỗ bà nội của một người bạn. Bà bán hoa gật đầu, chọn lại cho cô bó khác, tươi hơn, rồi nói một câu mà cô mang theo suốt con đường về: "Giỗ đầu thì hoa phải tươi, người ta bảo linh hồn mới nhận được vía mới."

Cô không biết tin ấy đúng hay sai. Cô chỉ biết sáng nay cô cầm trên tay một bó hoa tươi nhất cô từng mua, đi về phía một con ngõ mà năm năm cô chỉ dám đi ngang.

Tám giờ kém, cô rẽ vào ngõ.

Ngõ hôm nay khác. Tủ kính của quán bún bị đẩy sát vào tường, phủ tấm bạt nilon mới, cái tấm mà bà Phượng treo che chỗ mưa tạt. Hai bộ bàn ghế mượn của nhà bà Tư kê ra giữa sân, lau bóng. Cửa nhà trong mở toang, và từ bên trong toắt ra mùi mà cô nhận ra trước cả khi nhận ra mọi thứ khác trong ngõ: mùi hành phi, mùi cua giã, mùi xôi gấc.

— Con Vân! Vào đây, bà vẫn đang tay.

Bà Phượng đứng giữa nhà, mặc bộ cánh màu nâu, tóc chải sau gọn gàng, tay đầy bột. Bà già đi một cái gì đó trong cái cách đứng ấy, nhưng mắt thì sáng hơn mọi ngày, cái sáng của người bán hàng ngày lễ: bận đến mức vui.

— Con mang gì thế, hoa quả đầy tay thế này. — Bà đỡ mâm quả, nhìn bó cúc, nhìn lâu hơn một giây, rồi không nói gì, chỉ gật đầu một cái, cái gật của người lớn hiểu rằng đứa trẻ đến giỗ nhà người ta thì đã không còn là khách. — Đưa đây bà bày. Con vào bếp rửa tay, hôm nay có việc cho con làm.

Việc cho cô làm là cái cối đá.

Trên chiếc mâm thấp giữa bếp, một con cua đồng đã giã dở, gạch đỏ sậm. Bên cạnh là bát trứng đánh dậy, hành khô băm, một chút mỡ nước. Bà Phượng ngồi xuống chiếc đẩu, vén tay áo, và làm chậm lại cho cô xem: múc một thìa gạch cua trộn trứng, đặt vào lòng bàn tay trái đã thấm nước lạnh, gập tay, vỗ nhẹ ba cái, rồi lật ra — một quả cua bọc tay thành hình, tròn dài như một cái lá non, mịn, không nứt một kẽ.

— Tay phải ướt nước lạnh, gạch mới không dính. Vỗ ba cái, nhẹ như vỗ lưng đứa trẻ ngủ. — Bà đặt quả cua vào nồi nước dùng đang sôi lăn tăn, không khuấy. — Thả vào, đợi nó tự kết lại. Khuấy là tan, con nhớ không? Cái món này không cho người vội.

— Cháu nhớ. — Cô nói. — Cháu mười lăm tuổi ăn một lần, nhớ đến giờ.

— Ăn thì nhớ làm gì, làm mới nhớ. — Bà đẩy bát gạch về phía cô. — Làm đi. Vụng cũng được, vụng nhà mình, không ai cười.

Quả cua đầu tiên của cô tan trong lòng tay. Quả thứ hai nứt một kẽ. Quả thứ ba, cô nhớ ra cái điều mà tay cô biết trước đầu cô: không nắm, chỉ gập. Quả thứ năm thành hình, xấu hơn của bà một chút, nhưng nguyên vẹn. Bà Phượng nhìn, gật nửa cái:

— Đấy. Như con gói bánh chưng với bà hồi tám tuổi. Vụng đúng ba cái rồi giỏi. Cái tay con là cái tay học nhanh, cái tính con mới là cái khó.

Cô không hỏi cái tính con là cái tính gì. Bà cũng không nói. Hai bà cháu làm bốn mươi quả cua bọc tay trong im lặng có nhịp, và ở cái bếp ấy, cô nhận ra mình đang đứng vào đúng cái chỗ mà mười lăm năm trước cô đứng, dưới sự giám sát của đúng cái người, theo đúng cái công thức, và trong người cô không có tiếng chuông báo nào réo lên bảo rằng đang có gì đó nguy hiểm lắm. Chỉ có mùi gạch cua, và tiếng nước dùng sôi lăn tăn, và bàn tay chậm nửa nhịp của bà Phượng ở bên cạnh.

Mười một giờ rưỡi, bày cỗ.

Mâm cỗ đặt giữa nhà trên chiếc phản gỗ. Xôi gấc đỏ, gà luộc nguyên con, nem rán xếp tròn, canh bung, bát cua bọc tay để góc trên — bà Phượng bày tay cô, bốn mươi quả, không quả nào vỡ. Trên vách, phía trên mâm cỗ, là tấm ảnh bà nội: một người đàn bà gầy, tóc búi thấp, miệng nghiêm mà mắt hiền, đứng trước cái tủ kính còn mới — cô nhìn tấm ảnh và thấy Phạm Gia Bảo ở chỗ đôi mắt.

Danh sách người đứng hương: ông cậu bên nội, một cô họ, rồi Gia Bảo — trưởng nam, áo sơ mi trắng, đứng thẳng, cầm hương bằng hai tay. Cô đứng sau, giữa hàng con cháu họ hàng mà một nửa cô không nhớ tên, nửa còn lại không nhớ mặt cô. Người ta xì xào nửa tiếng: "Đấy, con Vân đầu ngõ đấy." "Đúng rồi, hồi nhỏ chạy khắp ngõ vẽ bậy vạ." "Bây giờ làm gì? — Nghe nói viết chữ cho quảng cáo, to lắm."

Cô không sửa chữ "to lắm". Cô cúi đầu theo lễ, và nghe bà Phượng khấn, cái giọng khấn của người đàn bà bán bún ba mươi năm, đều đều như múc bát:

"...mẹ bày cỗ cho mẹ, con cháu về đông. Thằng Bảo nó làm ăn xa, giờ nó về gần. Con Vân đầu ngõ cũng về ăn cơm nhà mình. Mẹ thích thế, mẹ ơi, nhà có khách cũ là nhà còn..."

Cô nhìn bàn chân mình. Chữ "nhà mình" rơi xuống nền gạch, và không ai trong nhà biết để nhặt nó lên, ngoài cô.

Mười hai giờ rưỡi, cỗ hạ, người ăn đông. bà Phượng bận nhất đúng như dự báo: chạy từ mâm này sang mâm kia, gắp cho cậu này, ép cho cháu kia, cười với cả ngõ. Và trong cái lúc bận nhất ấy, cái lúc mà bà không nhìn ai cả, Gia Bảo bắt được mắt cô qua hai bộ vai người họ hàng, nghiêng đầu về phía cửa ngõ một cái, rất khẽ.

Cô hiểu. Cô múc hai bát bún, múc cua bọc tay vào cả hai — mỗi bát sáu quả, cô đếm không cần nghĩ — và đi ra gốc me.

Anh ra sau cô hai phút, tay không cầm gì, vì bát đã có người múc sẵn. Anh ngồi xuống chiếc ghế đẩu bên trái gốc me, cô ngồi ghế phải, giữa hai người là cái ngõ con phía trong, im như một giấc ngủ trưa. Từ nhà vọng ra tiếng người, tiếng chén đĩa, tiếng cậu họ cười giòn — tất cả thành một thứ nền xa, và dưới tán me thì chỉ có hai cái ghế, hai bát bún còn khói, và một câu mà anh đã đặt lịch từ tám ngày trước.

— Điều kiện còn hiệu lực. — Anh nói. — Không bỏ về giữa bát.

— Tôi nhớ. — Cô nói. — Anh kể đi. Từ đầu.

Anh không lấy ví ra ngay. Anh nhìn bát bún trước, gắp một quả cua bọc tay, để lên mép bát, như người ta để một vật cẩn thận chứ không phải để ăn.

— Năm năm trước, hai mươi tháng Sáu. — Anh nói. — Buổi chiều hôm đó. Cô ngồi đúng chỗ cô đang ngồi, cái ghế kia. Cô còn nhớ chiều đó cô làm gì không?

Cô nhớ. Cô đã muốn nói không nhớ, nhưng nhớ thì phải nói nhớ, đó là luật của ngày hôm nay.

— Tôi ngồi đợi điện thoại. — Cô nói. — Tạp chí nhỏ ấy, cái tạp chí in giấy vàng ố, bảo chiều đó gọi lại cho tôi, nhận hay không in bài tôi gửi. Tôi ngồi dưới này, đọc lại bài của tôi thành tiếng, cho cây me nghe, cho chính tôi nghe, để nếu họ gọi thì tôi đọc được chắc. Bài đăng trang bốn mươi bảy.

— Trang bốn mươi bảy. — Anh nhắc lại. — Cô đọc mười một lần. Tôi đứng ở cửa nhà, đếm. Cô đọc to vừa đủ nghe ở cửa, vì cô luôn đọc to vừa đủ nghe, kiểu đọc của người không biết mình đọc to. Cô giơ bút đỏ lên mỗi lần đổi một chữ. Mười một lần, đổi mười ba chữ.

— Anh đứng đó làm gì?

— Nghe. — Anh nói. — Nghe và nhìn. Và lúc cô giơ cây bút đỏ lên lần thứ chín, tôi nghĩ: tối nay tôi nói. Tôi đã quyết định từ trước hôm ấy rồi, nhưng đứng ở cửa đó, nghe cô đọc trang bốn mươi bảy, tôi mới biết tôi phải nói thật sớm, vì cái kiểu cô ngồi đó, không biết có người nghe, là thứ không giữ được lâu. Trẻ con hai mươi ba tuổi thì không biết. Người hai mươi ba tuổi sắp nói chuyện trên cầu thì biết.

Cô để đũa xuống. Trong đầu cô, buổi chiều hai mươi tháng Sáu năm ấy hiện về nguyên vẹn: cái ghế nóng, cây me non quả, bài cô viết về một tiệm cắt tóc không bao giờ đổi biển hiệu, và chữ thứ mười ba cô đổi mà không nhớ là chữ gì.

— Tối đó, trên cầu. — Anh nói tiếp, giọng đều như đọc một bản tường trình. — Cô nói "đừng". Tôi hỏi "thế nào nữa", cô im. Tôi rút câu hỏi lại, nói "vậy à", rồi tôi về. Hai tuần sau tôi bay. Và ở Singapore, tháng đầu, tôi làm một việc: ra tiệm ảnh, in đúng một tấm. Không phải ảnh gia đình, không phải ảnh kỷ yếu. Tấm này. Thợ in hỏi "ảnh bạn gái à", tôi trả tiền, không trả lời câu hỏi.

Anh mới lấy ví ra. Lần này không phải tuột qua vết rách — anh mở hẳn ngăn trong, lấy tấm ảnh bằng hai ngón tay, đặt lên mặt tủ kính giữa hai bát bún, úp mặt ảnh lên trên, rồi đẩy qua phía cô, chậm, để cô kịp nói đừng nếu muốn.

Cô không nói đừng.

Tấm ảnh cũ hơn cô tưởng. Giấy in bóng, cạnh đã cong và ố vàng ngả nâu theo viền, như thứ được mở ra và úp lại rất nhiều lần. Trong ảnh: một cô gái hai mươi ba tuổi ngồi trên ghế nhựa xanh, một chân co lên ghế, gối làm giá cho cuốn sổ, môi hé — đang đọc, tay phải giơ cây bút đỏ lên ngang vai, dừng giữa không trung theo cái kiểu của người vừa tìm ra một chữ tốt hơn. Tán me đổ bóng tím sẫm xuống nửa bức. Sau lưng cô, mép ảnh, một góc tủ kính và nửa chữ "ê" sơn đỏ. Cô gái trong ảnh không biết gì. Cô gái trong ảnh không biết sợ cửa sổ.

— Năm năm, nó nằm ngăn trong. — Anh nói. — Mùa nóng Singapore, da ví chảy, cạnh ảnh cong. Tôi không dán vào gì cả, vì dán thì gỡ khó. Mẹ tôi giặt bộ đồ nó xem trộm một lần, hỏi, tôi bảo "của người ta để quên". Mẹ tôi biết điều, không hỏi nữa. Còn tôi thì nói dối mẹ mình vì sự thật cần một lời giải thích, mà lời giải thích đó chỉ có một chữ gốc, và chữ đó đã bị người ta trả về cho tôi trên một cây cầu sơn đỏ.

— Anh định mang nó theo đến bao giờ?

— Đây là câu tôi tự hỏi suốt năm năm, và tôi có sẵn câu trả lời: đến khi nào tôi gặp lại cô, hoặc đến khi nào tôi không cần nữa. Hai vế ấy tôi đều thua. Gặp lại rồi, và cần hơn xưa. Nên tôi đổi luật: không mang theo nữa. Trả.

— Trả. — Cô nhắc lại chữ ấy. — Cái danh sách trả lại của anh. Cái ô. Bài báo. Giờ tấm ảnh. Anh trả xong thì còn gì?

— Còn đúng một thứ không trả được. — Anh nói. — Câu hỏi. Năm năm trước trên cầu, tôi hỏi "thế nào nữa", cô chưa kịp trả lời thì tôi rút lại. Hôm nay tôi trả lại câu hỏi cho cô. Không hẹn ngày. Không hẹn giờ. Câu hỏi của cô, cô giữ, như ảnh của tôi tôi giữ. Hai món này không đòi trả lãi.

— Thế còn bao nhiêu thứ của tôi trong cái hộp thiếc trên gác?

— Hòn bi ve một hũ, cuốn truyện thiếu đúng chữ cái cuối cùng, một cái kẹp tóc gãy một càng. — Anh kể như đọc biên bản. — Của cô, giữ nguyên, chưa mốc. Hôm nào rảnh, lên lấy. Không vội. Nhà tôi thì giờ chắc cô nhớ đường.

Cô cầm tấm ảnh lên. Nặng hơn hai mươi gam, đúng như anh nói, vì cái nặng của nó không nằm trong giấy. Cô lật mặt sau: trống, trừ một vệt mờ nơi dấu tiệm in đã bong.

Rồi cô làm một việc mà chỉ người làm nghề chữ mới làm được trong tình huống này. Cô đặt tấm ảnh úp xuống mặt tủ kính, mở túi, lấy cây bút đỏ — cây bút đỏ dùng chín năm, cây bút đỏ đang ngang vai cô trong ảnh — viết lên mặt sau tấm ảnh, hai dòng, chữ nhỏ, thẳng đều:

"Hai mươi tháng Sáu. Người trong ảnh biết mình được nghe rồi."

Cô úp ngón út thấm mực, đợi khô, rồi đưa tấm ảnh lại cho anh — đưa bằng hai tay, như đưa một bản thảo vừa duyệt xong.

— Ảnh của anh. Anh chụp, anh in, anh giữ năm năm. Vậy là của anh, không phải của tôi, nên tôi không nhận. — Cô nói. — Tôi chỉ ghi biên lai lên mặt sau. Anh giữ hộ tôi dòng chữ ấy, cho đến khi nào tôi đòi lại. Đòi thì anh phải trả, không được nói dối mẹ.

Anh cầm tấm ảnh. Anh đọc hai dòng chữ đó lâu, lâu hơn mức cần để đọc mười bốn chữ, và khi anh ngẩng lên, cô thấy có gì đó ở mắt anh không nằm yên, nhưng anh giữ nó nằm yên, vì hôm nay là ngày giỗ, và người giữ được thì không cần nói.

— Cô nói gì không? — Anh hỏi. — Về câu hỏi.

— Nói một nửa. — Cô nói. — Chữ "đừng" hôm đó, của cô gái hai mươi ba tuổi đọc trang bốn mươi bảy cho cây me nghe, không phải là "không bao giờ". Nửa còn lại tôi nợ. Tôi không hẹn ngày, vì hẹn ngày là tôi lại trốn vào deadline. Nhưng hôm nay tôi ngồi đây, chưa bỏ về, và tôi ăn hết bát.

Cô ăn. Quả cua bọc tay của bà Phượng, vị cô nhớ mười lăm năm, chín tới, ngọt, tan đúng lúc trên lưỡi. Cô ăn hết sáu quả, hết bát, để đũa gọn gàng song song mép bát — kiểu để đũa của người trả lại mượn mượn gì đó cho cái bàn. Anh nhìn cái đôi đũa song song ấy, rồi nói, bằng cái giọng dành cho những câu quan trọng nhất:

— Ăn hết bát rồi. Điều kiện xong. Tôi giữ lời tôi: nếu cô không nhận, cô vẫn ngồi, vẫn ăn, vẫn là con Vân của bà. Cô ngồi, cô ăn. Vậy là tôi được phần hơn điều kiện.

— Hai đứa kia! — Tiếng bà Phượng vọng từ trong nhà, đanh thép như tiếng gọi khách lúc quán đông. — Cua để nguội hết rồi! Vô bưng lên cho cậu mày, không là cậu mày lại bảo bà để đói con cháu!

Hai người đứng dậy cùng một nhịp, và đi về phía nhà, mỗi người ôm một cái bát không, giữa một buổi giỗ đầu, trong một con ngõ có cây me vẫn ra quả.

Chiều muộn, khách về hết, cô ở lại dọn. Đó là lúc cô thấy cái túi giấy.

Cô cất thức ăn thừa vào chiếc tủ lạnh cũ trong nhà trong, đứng lên chiếc ghế đẩu để với cái ngăn trên cùng, và ở đó, sau hai cái hộp trống, có một túi giấy nâu gấp mí. Túi in dòng chữ xanh: Viện Tim mạch Quốc gia. Trong túi: hai vỉ thuốc mới còn nguyên tem, và một tờ giấy hẹn — ngày tái khám hai mươi tháng Bảy, chữ ký bác sĩ, chữ nhỏ hơn một vạch ghi tay: "khám lại, cần theo dõi thêm."

Cô đứng trên ghế, tờ giấy hẹn trên tay, và nghe bước chân bà Phượng vào sau lưng.

— Con với bà. — Bà nói, không giỡn. Bà lấy tờ giấy, gấp lại theo nếp cũ, nhét vào túi, túi vào túi áo. — Đi khám định kỳ. Tuổi này thì ai chẳng đi khám. Đừng làm chuyện to.

— Bác sĩ ghi "cần theo dõi thêm", bà.

— Bác sĩ nào chẳng ghi, để người ta quay lại. — Bà phẩy tay như đuổi ruồi, đúng cái kiểu của bà. Rồi bà im một lúc, và khi nói tiếp, giọng bà là giọng của người thương lượng, thứ giọng mà ba mươi năm bán hàng trong ngõ dạy bà dùng đúng một vài lần trong đời: — Bà đi đều đặn, bà uống thuốc đúng giờ, bà giữ lời với thằng Bảo. Riêng cái túi này, con đừng nói với nó. Nó định xin chuyển về Hà Nội hẳn đấy, việc Singapore tốt ra thế, bà chưa cho. Nó mà nghe hai chữ "tim mạch" là nó cuống, nó cuống là nó bỏ dở, rồi mười năm sau nó ngồi ở cái ngõ này mà cứ nghĩ về con đường nó bỏ. Bà không nuôi nó thành thế. Con hiểu bà không?

Cô đứng trên ghế đẩu, nhìn xuống bà Phượng, người đàn bà cao ngang hông cô từ trên này nhìn xuống, và cô thấy mình đang cầm hai thứ cùng một lúc: một tấm ảnh đã có người đồng ý giữ hộ, và một tờ giấy hẹn không được phép nói. Cả hai đều là chuyện người ta tin cô. Cả hai đều thật.

— Bà cho cháu nghĩ đến tối. — Cô nói. — Không hứa đâu, bà. Cháu không muốn hứa với bà xong rồi lo một mình kiểu khác.

Bà Phượng nhìn cô chừng ba giây, rồi gật:

— Con khôn. Khôn thật. — Rồi bà xuống tay lệnh: — Thôi xuống đó, quét nhà giúp bà, chuyện nghĩ thì để khi quét.

Cô quét nhà. Nghĩ đến khi quét. Và không ra kết luận nào, vì có những chuyện không ra kết luận bằng chổi, chỉ ra kết luận bằng thời gian.

Năm giờ kém, cô xin phép về. bà Phượng lại bắt mang theo bịch cua bọc tay, hai mươi quả — "cho bạn bè ăn, chứ con ăn một mình thì tiếc của" — và sai con trai: "Đưa con Vân ra đầu ngõ, mua cho mẹ hai cái quạt giấy ở bà Tư, nhà hết quạt, khách giỗ đứt quạt ba cái."

Hai người đi ra ngõ. Lần này không ai nói gì về ảnh, về cầu, về câu hỏi. Anh nói về quạt: loại quạt giấy bà Tư bán mười lăm nghìn, bà Phượng mặc cả xuống mười hai, mua hai cái thành hai mươi bốn, bà Tư lỗ một nghìn mỗi cái nhưng vẫn vui, vì ba mươi năm trong ngõ, mua bán là cái cớ để nói chuyện. Cô nghe anh kể về giá quạt, và thấy ở anh một điều mà cô đoán là di truyền: người nhà này kể vật dụng bằng số, và kể người bằng vật.

Đến gốc me, đúng chỗ cũ, thì điện thoại cô rung. Tùng.

— Khả Vân, nghe rõ không, tôi nói một lần thôi. — Giọng Tùng to qua loa, kiểu to của người vừa họp xong năm tiếng. — Vòng cuối dời lên. Không phải thứ Năm nữa. Thứ Hai, chín giờ sáng, hội đồng khu vực bay vào từ sáng sớm, họp liên tục cả ngày, ai trình xong ai bay ra. Còn hai bên, bên kia là Sen Vàng. Thứ tự bốc thăm sáng mai. Cậu soạn phần mở đầu, ba phút, phần quan trọng nhất của cả buổi, nếu mở đầu hụt thì xong. Chủ nhật tám giờ sáng cả đội có mặt, mang quần áo giặt sẵn, đêm nay ai ngủ đủ thì mai khỏi cần cà phê. Hết.

Cô cúp máy. Anh đứng cạnh, nghe được phần lớn, vì Tùng không cần loa để to.

— Vòng cuối? — Anh hỏi.

— Thứ Hai, chín giờ. — Cô nói. — Sen Vàng với bên tôi. Trình bày trực tiếp hội đồng khu vực. Tôi mở đầu.

Anh gật đầu một cái, và nói đúng bốn chữ:

— Mai tôi gửi công văn.

— Công văn gì?

— Việc của tôi. — Anh nói. — Cô lo phần mở đầu của cô. Mở đầu phải mở bằng thứ thật. Cô có sẵn: một cái đồng hồ chạy chậm mười một phút, một cây me, và một quán bún. Người mở đầu bằng đồ thật thì không run.

Rồi anh quay vào trong ngõ, hai cái quạt giấy trên tay, không giải thích công văn là gì, và cô đi ra đầu ngõ với một túi cua, một câu hỏi về công văn, và một câu trả lời mà cô tự viết cho mình trên chuyến xe buýt về, trong cuốn sổ mười lăm, sau dòng "Việc: mở đầu vòng cuối, thứ Hai, chín giờ":

"Ghi chú: hôm nay tôi giữ hộ hai thứ. Một tấm ảnh, người ta nhờ. Một túi thuốc, người ta cấm nói. Cùng một kiểu giữ: người ta tin tôi nhiều hơn tôi tin mình. Mở đầu bằng đồ thật. Vậy thì mở đầu bằng chuyện thật: tôi cũng đang được nhờ giữ cả một con ngõ."